Historia Puław: O bohaterach walki o wolność

W jej odzyskaniu brało udział wielu szlachetnych obywateli Puław. Wielu oddało życie, niektórzy trafili do niewoli. Kraj był zrujnowany, ale entuzjazm w jego odbudowie wielki. Święto Niepodległości było zawsze wielką, patriotyczna manifestacją, radością, że jeszcze Polska nie zginęła i smutnym wspominaniem tych, co polegli. Uroczystości odbywały się pod obeliskiem, na którym był orzeł zrywający kajdany. Wprawdzie ufundowała go jeszcze księżna Izabela, ale odpowiadał wolnościowym zrywom obywateli.

Orzeł niepodległości

Uroczystości z okazji odzyskania niepodległości odbywają się i dzisiaj przed pomnikiem z orłem.
– 12 maja 1935 roku zmarł Marszałek Józef Piłsudski. Byłem małym chłopcem, ale pamiętam uroczystości żałobne w Puławach – wspomina Mikołaj Spóz. – Poszliśmy z ojcem pod starostwo, było dużo ludzi, wojsko, harcerze, poczty sztandarowe. Ojciec mi opowiada – wiesz, tu przed pałacem Marynki stał kiedyś na słupie kamiennym orzeł zrywający kajdany.

W ręce pana Mikołaja trafił „Zbiór różnych napisów w Puławach". Na czerpanym papierze ze znakami papierni książęcej w Celejowie, napisano: „ Tu wojsko polskie obozem stało. 1809 rok". Pod dowództwem Księcia Józefa Poniatowskiego". W Puławach księżnej Izabeli był kult księcia Poniatowskiego. Kiedy w 1809 roku szedł tędy z Sandomierza na Kraków, na pamiątkę wydarzenia księżna postawiła obelisk z tablicą.

– Prawdopodobnie po Powstaniu Listopadowym orzeł został strącony z obelisku przed pałacem Marynki. Później gdzieś został schowany, a po odzyskaniu niepodległości nie wrócił na swoje dawne miejsce i na kawałku kolumny został ustawiony przy kościele we Włostowicach. Obok była płyta upamiętniająca tych, co zginęli walcząc z nawałą bolszewicką i druga tablica dla uczczenia X rocznicy odzyskania niepodległości. Tam zawsze odbywały się uroczystości niepodległościowe z udziałem mieszkańców, pocztów sztandarowych, młodzieży szkolnej, organizacji. Obelisk przetrwał okupację – Niemcy go nie zniszczyli i nawet był jeszcze pierwsze lata po wojnie. Orzeł znikł gdzieś na początku lat pięćdziesiątych. W czasach zawirowań historycznych nawet pomniki poddawano represjom.
Dopiero po przemianach ustrojowych poskładany z kawałków, odnaleziony dzięki pasjonatom, znów może świadczyć o naszych burzliwych dziejach.

– Orzeł wrócił na miejsce obok kościoła – wyjaśnia Mikołaj Spóz. – Położono tam także repliki zniszczonych tablic, a jeden z oryginalnych kawałków, jaki się zachował, został wmurowany w cokół.

Bohaterskie kobiety

W walce o niepodległość brały udział także kobiety – wyjaśnia Mikołaj Spóz. – Jedna z tych bohaterek była Waleria Golińska zwana później Babcią. Za wierną służbę odznaczona była przez komendanta Piłsudskiego jako jedna z bardzo nielicznych kobiet Krzyżem Virtuti Militari. Była kurierką, członkiem drużyny strzeleckiej, POW, była w wywiadzie I Brygady Legionów. W młodości prowadziła sklep przy ul. Senatorskiej w Warszawie, a więc w prestiżowym centrum miasta. Tam było biuro informacyjne i skład amunicji. Jednak zagrożona aresztowaniem musiała sklep zlikwidować i wyprowadzić się z Warszawy. Piłsudski docenił jej działalność i uhonorował ją za odwagę i służbę dla ojczyzny.

– Była postacią znaną i lubianą w Puławach – opowiada M. Spóz. – Udzielała się w Uniwersytecie Ludowym, prowadziła działalność oświatową, charytatywną, wciąż aktywna, życzliwa i otwarta na potrzeby ludzi. Jej syn pracował w puławskim Instytucie. Była jedną z tych postaci, które walczyły o wolność, ale też po jej odzyskaniu edukowały społeczeństwo, wychowywały w duchu patriotyzmu i wyrzeczeń dla ojczyzny. Z takich właśnie ludzi rekrutowali się bohaterowie wojen.

Bezsprzecznie jednym z takich, a w dodatku tym, który opisał nadchodzący dzień wolności, był Władysław Szczypa.

Służył ojczyźnie

Z wielu szlachetnych obywateli Puławy mogą być dumne. Jednym z nich był Władysław Szczypa. Bezkompromisowy patriota, działacz i polityk, który czynem potwierdzał swoją obecność w sejmowych ławach przedwojennego parlamentu. Urodził się w 1895 roku w Puławach. Po ukończeniu gimnazjum pracuje najpierw w Tomaszowie Lubelskim. Jego życiowe drogi znów zaprowadzą go do rodzinnego miasta.

– Zawsze był niezwykle aktywny i podejmował każde działanie w obronie polskości – mówi Mikołaj Spóz. – Szczypa był prawdziwym patriotą. W 1915 roku został wcielony do armii rosyjskiej, ale już po paru miesiącach zameldował się w 4 Pułku Piechoty Legionów. Po prostu – jak uważam – uciekł z armii rosyjskiej. Od marca 1916 roku Szczypa już służy w POW (Polska Organizacja Wojskowa). Później jest komendantem I podobwodu 8 Okręgu POW.W maju 1918 roku za napad na skład broni okupanta – a byli nim w Puławach Austriacy, zostaje aresztowany i wywieziony na lubelski Zamek.

Jednak do Puław już także zawitały pierwsze symptomy odradzającej się wolności. W mieszkańców wstąpiła nadzieja związana przede wszystkim z działalnością Legionów. Na wieść o aresztowaniach ludzie zaczęli się burzyć. Odbywały się manifestacje w obronie uwięzionych więźniów politycznych i Władysław Szczypa został zwolniony.

Doczekali rozkazu

Zwolniony w listopadzie, rozbroił w Puławach austriacką komendę, wojskową załogę Puław i oddział żandarmerii powiatowej.

Sam Szczypa opisał we wspomnieniach ten dzień przed wydaniem rozkazu i noc, podczas której ruszyli do akcji. Pisze, że 1 listopada 1918 roku, siedział w mroku, w swoim mieszkaniu rozpatrując poranne meldunki, Na pukanie do drzwi pospieszenie schował papiery. Tymczasem „...do pokoju wszedł mój ulubiony sekcyjny „Sokół" (Feliks Mizera), który tego dnia miał służbę".

– Młody człowiek przyniósł mu zalakowaną kopertę z rozkazami – opowiada Mikołaj Spóz.. – Po złamaniu pieczęci i przeczytaniu pierwszych zdań rozkazów opanowało go niezwykłe wzruszenie. Rozkaz brzmiał, że jutro, tj. 2 listopada należy rozbroić oddział wojska austriackiego, komendy, posterunki itd. Szypa pisał, że po przeczytaniu instrukcji siedział jak odurzony. Pisał „...więc, Boże, że też dożyłem tych dni...", Zwrócił się do stojącego obok kuriera – „Wiesz, jakiegoście dnia doczekali? Biegnijcie piorunem żeby zaraz byli u mnie wszyscy sekcyjni i trzech kurierów". Kiedy wszyscy wkrótce zjawili się w mieszkaniu Szczypy ten zauważył, że „...oczy ich błyszczały gorączką czynu i rumieniec zabarwił policzki". Chęć wyrwania się z okopów niewoli była przemożna – dodaje Mikołaj Spóz. – Poza tym co tam dużo mówić – młodzież chciała zażyć wojaczki i rwała się do czynu.

Wolność tuż, tuż

Później Szczypa zanotował : „... była chmurna i wietrzna noc jesienna. Na ulicach panowały ciemności, tylko gdzie niegdzie w jednym oknie jeszcze paliło się światło. Doszedłem do skrzyżowania ulic Zielonej i Skowieszyńskiej. Usłyszałem kroki i cofnąłem się za pień lipy. Z ulicy Skowieszyńskiej wyszło trzech ludzi i kierowało się w stronę folwarku...". Okazało się, że to byli jego podkomendni, którzy szli w stronę magazynu broni.

W tę noc zaczęło się rozbrajanie Austriaków. Wolność była tuż, tuż. Życie Władysława Szczypy zawsze było związane ze służba dla ojczyzny. Później jako ochotnik wstąpił do wojska i walczył na Wołyniu, gdzie został ranny. W 1920 roku bierze udział w wojnie z bolszewikami. W 1935 roku zostaje posłem Ziemi Puławskiej. To właśnie on podjął inicjatywę zbudowania przystanku kolejowego po to, żeby młodzież miała bliżej do szkoły. I dzięki niemu powstał taki przystanek w Rudzie Czechowskiej, później nazwany Puławy Miasto. To była budka z okienkiem kasowym, mała, prymitywna z lasem za plecami. Drogę tam wybudowali dopiero Niemcy, którzy szykowali się do ofensywy na wschód. No, ale uczniowie mogli wysiadać tutaj i mieli bliżej.

Tragiczny był los Władysława Szczypy później. We wrześniu zmobilizowany, ranny pod Kowlem trafił do niewoli sowieckiej.

– 29 listopada 1939 roku rodzina dostała list, że czuje się lepiej, że jest już zdrowy – nie ukrywa wzruszenia Spóz. – Następny, króciutki list dostali w kwietniu. Ze Starobielska. I koniec. Jego nazwisko jest pod numerem 3846 na liście zamordowanych w Katyniu. Podczas obchodów Święta Niepodległości wspomnijmy tych, którzy ją dla nas wywalczyli.