150. rocznica śmierci księcia Adama Jerzego Czartoryskiego

Czas, który książę Adam Jerzy Czartoryski spędził w Puławach był bardzo ważnym etapem w jego życiu. Tutaj bowiem odebrał gruntowne wykształcenie oraz zdobył pierwsze szlify w szermierce. Okres ten bardzo wyraźnie zaakcentował w swych pamiętnikach: „Nowe zupełnie życie zaczęło się dla nas w Puławach, a z niem systematycznie i poważnie zabraliśmy się do nauk. Stały się one tu dla nas wyłącznie prawie zajęciem, bo dotychczas miewaliśmy tylko lekcye z wiadomości elementarnych i to bardzo nieregularnie". Książę wspominał w ten sposób wczesne lata 80. XVIII w., kiedy to rodzina Czartoryskich na stałe osiedliła się w Puławach. „Z tym więc rokiem, rzec mogę, zaczęła się dla nas, dzieci, nowa epoka, którą nazwaliśmy puławską" – pisał dalej. Wraz z bratem Konstantym i innymi dworzanami zgłębiali pod okiem najlepszych specjalistów sprowadzonych z całej Europy historię powszechną i polską, literaturę, matematykę oraz uczyli się języków starożytnych. „Mieliśmy także w Puławach zbrojmistrza, który nas rano przed innemi lekcyami codziennie ćwiczył w szermierce" – relacjonował książę. Fechtunek nie był zresztą jedynym wytchnieniem od nauki, o czym świadczy kolejny fragment pamiętników: „Przerwy w studyach zapełnialiśmy konną jazdą, polowaniami i odwiedzinami państwa Filipowiczów, zarządzających Puławami, w Końskiej Woli. Polowaliśmy dużo z chartami po pagórkach, a nazywaliśmy to »pędzić po pagórkach«, albo też »pędzić po jałowcach za górkami«. Było to najulubieńszą przeze mnie rozrywką. W lesie pod Janowcem było dużo nor lisich, które płoszyliśmy psami gończymi".

Szczęśliwa, ale i pełna obowiązków „epoka puławska" zakończyła się dla młodego księcia wraz z podjęciem pierwszych podróży zagranicznych, podczas których kontynuował swą edukację i zdobywał ogładę towarzyską. Warto jednak nadmienić, że jego matka, księżna Izabela, zawsze żywiła nadzieję, że doczeka chwili, kiedy jej najstarszy syn powróci na stałe do Puław. W październiku 1800 r. pisała do niego wzruszona: „Jakże byłoby mi słodko spędzić tu życie z tobą mój kochany panie Adamie. Na to szczęście liczyłam od dziecinnych dni twoich, w téj spodziewanéj przyszłości złożyłam duszę moją".

Wystawa w Muzeum Czartoryskich w Puławach zatytułowana Czartoryscy. Powrót do Puław prezentuje wiele interesujących pamiątek po księciu Adamie Jerzym Czartoryskim. Pochodzą one z różnych okresów jego burzliwego życia. Dzięki portretom i fotografiom prześledzić możemy jak kształtowała się fizjonomia księcia, a liczne pamiątki przywołują wydarzenia z jego młodości, pobytu na dworze rosyjskim, działalności politycznej na rzecz kraju, okresu paryskiego, aż po śmierć, która nastąpiła w podparyskim Montfermeil. Ten dramatyczny dla najbliższej rodziny moment przedstawia prezentowany na wystawie obraz francuskiego artysty Louisa Rouxa z 1863 r. Widzimy na nim pogrążone w ciemnościach wysokie wnętrze, wypełnione zasmuconymi postaciami, zgrupowanymi wokół usytuowanego po prawej stronie łoża, na którym kona król polskiej emigracji. Przejmującą dostojeństwem postać księcia Adama Jerzego rozświetla blask świecy. Efekt silnego kontrastu pomiędzy bielą łoża, odzienia i twarzy księcia, a zaciemnionym wnętrzem i czarnymi strojami najbliższych powoduje, że obraz posiada ogromną siłę wyrazu i bardzo sugestywnie oddaje powagę chwili. Pomimo dramatycznego momentu odczuwamy panującą we wnętrzu ciszę, przerywaną jedynie modlitwą i szlochaniem załamujących ręce niewiast. Pamiątką, która odnosi nas bezpośrednio do przedstawionych przez Rouxa ostatnich chwil życia Adama Jerzego, jest eksponowany na wystawie, w gablocie obok obrazu, medalionik z plecionką włosów księcia. Według rozpowszechnionego w XIX wieku zwyczaju ścięto mu na łożu śmierci kosmyk włosów, ułożono w plecionkę i zamknięto w owalnym, przeszklonym medalioniku. Na szkiełkach zamykających pukiel siwych włosów księcia dostrzegamy napisy – na awersie: Adam Czartoryski, na rewersie zaś dokładną datę jego śmierci: 15 Juillet 1861.

Wśród innych eksponowanych na wystawie pamiątek po księciu na szczególną uwagę zasługuje przycisk z odlewem jego dłoni i autografem, medale z wizerunkami księcia, krzyż w etui przekazany mu przez papieża Grzegorza XVI w 1837 roku, dwa fraki – mundurowy i szambelański oraz kaseta z rewolwerem Colta podarowana przez Amerykanów. Świadectwem głębokiego szacunku, jakim obdarzały Adama Jerzego jego dzieci, zarówno za życia jak i po śmierci, jest figurka Izabelli hr. Działyńskiej, która trzyma na ręku owalny medalion z portretem ojca.

W związku z doniosłą rocznicą zapraszamy do Muzeum Czartoryskich w Puławach, gdzie na co dzień możemy odkrywać historię wybitnych postaci z historii Polski. Polecamy również Państwa uwadze wystawę czasową zorganizowaną w Bibliotece Polskiej w Paryżu, założonej nota bene przez księcia Adama Jerzego w 1838 roku. Nosi ona tytuł: Książę Adam Jerzy Czartoryski. Polska, Francja, Europa i upamiętnia liczne zasługi Czartoryskiego, w szczególności zaś osiągnięcia na polu europejskiej dyplomacji.

                                                                                              Seweryn A. Kuter

Wybrana bibliografia tematu:

- Listy księżny Izabelli z hr. Flemmingów Czartoryskiej do starszego syna księcia Adama, zebrała Seweryna Duchińska, Kraków 1891, s. 68-69.
- Pamiętniki Ks. Adama Czartoryskiego i korespondencya jego z cesarzem Aleksandrem I, T. I-II, Kraków 1904, s. 26-27.
- Józef Bieliński, Żywot Ks. Adama Jerzego Czartoryskiego, T. I-II, Warszawa 1905.